←
शनिवार, 02 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

विषय तरी न सेवती । परि ते रसाची आस धरिती । जैसा उपवासी मरे युक्ती । परि क्षुधा न संडे ॥

"The objects of the senses turn away from the embodied soul who abstains from them, but the taste for them remains. Even this taste fades when the Supreme is seen."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे उपभोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध)
Sensory objects
सेवती Verb
Sevati
सेवन करणे किंवा उपभोगणे
To consume or enjoy
आस Noun
Aas
ओढ किंवा इच्छा
Desire or longing
उपवासी Noun
Upavasi
ज्याने आहार सोडला आहे असा
One who fasts
क्षुधा Noun
Kshudha
भूक
Hunger
संडे Verb
Sande
सोडणे किंवा जाणे
To leave or abandon

💡 अर्थ

जसा एखादा माणूस उपवास करतो तेव्हा तो अन्न खात नाही, पण त्याला भूक लागलेलीच असते. तसेच, इंद्रिये विषयांचा त्याग करतात, पण मनातील त्यांची ओढ संपत नाही. ती ओढ फक्त ईश्वराच्या दर्शनानेच संपते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

📌 संदर्भ

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 120

म्हणोनि उचितें कर्मे । आचरावीं मनोधर्मे । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थासी ॥ १२० ॥

"Therefore, perform the appropriate duties with a focused mind, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचितें Adjective
Ucitēṁ
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरावीं Verb
Ācarāvīṁ
करावीत किंवा आचरणात आणावीत
Should perform
मनोधर्मे Adverb
Manōdharmē
मनापासून किंवा चित्त लावून
With full heart or mind
पाविजे Verb
Pāvijē
प्राप्त होते
Is attained
पुरुषार्थासी Noun
Puruṣार्थासी
परम ध्येयाला किंवा मोक्षाला
To the ultimate goal or salvation

💡 अर्थ

म्हणून आपल्या वाट्याला आलेली योग्य कर्मे मनापासून करावीत, ज्यायोगे परम पुरुषार्थ (मोक्ष) प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या स्वधर्मानुसार प्राप्त झालेली विहित कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि एकाग्र चित्ताने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट ते आपल्याला मोक्षाच्या (परम पुरुषार्थाच्या) मार्गावर घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पहावे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोजचा अभ्यास मनापासून केल्यास यश नक्कीच मिळते.

📌 संदर्भ

परम पुरुषार्थ प्राप्त करण्यासाठी विहित कर्मांचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 54

तैसे ते कुरुबळ । अचाट आणि प्रबळ । देखिले सज्ज सकळ । अर्जुने तेथ ॥

"In that manner, Arjuna saw the Kaurava forces there, immense and powerful, all fully prepared."

कुरुबळ Noun
Kurubala
कौरवांचे सैन्य
Kaurava army
अचाट Adjective
Achaat
अफाट किंवा प्रचंड
Immense or vast
प्रबळ Adjective
Prabal
शक्तिशाली
Powerful
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
सज्ज Adjective
Sajja
तयार
Ready or prepared
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे अर्जुनाने तिथे कौरवांचे ते सैन्य पाहिले, जे अत्यंत अफाट, शक्तिशाली आणि युद्धासाठी पूर्णपणे तयार होते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा