🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आहे आणि जे करताना विनाकारण ओझे वाटत नाही, तेच आपले खरे कर्तव्य होय. जेव्हा माणूस आपल्या स्वभावानुसार विहित कर्म करतो, तेव्हा त्याला थकवा किंवा मानसिक ताण जाणवत नाही. असे सहज कर्म करणे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करणे होय, जे मोक्षप्राप्तीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या व्यक्तीने आपल्या अंगभूत कौशल्यानुसार आणि आवडीनुसार क्षेत्र निवडून काम केले, तर ते काम त्याला ओझे न वाटता आनंदाने पूर्ण करता येते. उदाहरणार्थ, शिक्षकाने मनापासून शिकवणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे नैसर्गिक कर्तव्य (स्वधर्म) ओझे न मानता पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योग्याच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर होतो. 'आपणपां आपणुचि' याचा अर्थ असा की, तिथे दुसरा कोणताही विचार उरत नाही; केवळ स्वतःचे आत्मस्वरूप उरते. असा साधक बाह्य जगाचा विसर पाडून स्वतःच्या चैतन्यात एकरूप होऊन जातो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कामाच्या व्यापात खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ डोळे मिटून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, यामुळे मनःशांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूच्या गोंधळाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.