🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील पांडव आणि कौरव या दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. 'कळांतकाळ' म्हणजे युगाचा अंत किंवा प्रलयकाळ. जेव्हा प्रलय येतो, तेव्हा समुद्र आपल्या मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही गिळंकृत करतो. तसेच, ही दोन्ही सैन्ये एकमेकांसमोर उभी ठाकली असताना त्यांचा विस्तार आणि त्यातील आवेश पाहून असे वाटते की जणू दोन महासागर एकमेकांवर आदळणार आहेत किंवा महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण आकाशच खाली कोसळले आहे. हे वर्णन युद्धाच्या भीषणतेची आणि त्या प्रसंगाच्या गांभीर्याची पूर्वकल्पना देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात दोन मोठ्या समस्या किंवा आव्हाने एकाच वेळी समोर येतात, तेव्हा घाबरून न जाता त्यांच्या भव्यतेचा स्वीकार करून धैर्याने सामोरे जावे. उदाहरण: परीक्षेचा ताण आणि घरगुती जबाबदाऱ्या या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आल्यावर डगमगून न जाता नियोजन करणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जमलेल्या दोन्ही अफाट सैन्यांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक प्रतिष्ठित, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. हे थोर पुरुष जे काही आचरण करतात, तोच आदर्श वस्तुतः समाजासाठी नियम किंवा धर्म बनतो. सामान्य जनता स्वतःचे स्वतंत्र विचार न करता या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. म्हणून, समाजातील नेत्यांनी आणि थोरांनी आपले चारित्र्य आणि कर्म अत्यंत शुद्ध ठेवणे गरजेचे आहे, कारण त्यांच्या एका चुकीच्या कृतीचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुले त्यांचेच पाहून आपोआप चांगले संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषांनी कर्म का करावे आणि समाजाला आदर्श कसा घालून द्यावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.