🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा आपण एखादे काम फळाच्या आशेने करतो, तेव्हा आपले लक्ष कामापेक्षा निकालावर जास्त असते, ज्यामुळे कामात चुका होऊ शकतात. निष्काम भावनेने केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. हेच अध्यात्मिक प्रगतीचे 'वर्म' म्हणजेच गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' याचा विचार न करता केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. निकालाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विशद करत आहेत.