🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाच्या अलिप्ततेचे (Detachment) अत्यंत मार्मिक उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी अहोरात्र पाण्यातच राहतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते पाण्याने भिजून कुजत नाहीत, अगदी त्याचप्रमाणे ज्याचे ज्ञान स्थिर झाले आहे असा पुरुष संसारात सर्व व्यवहार करतो. तो लोकांशी बोलतो, कार्ये करतो, पण संसारातील माया, मोह, राग किंवा द्वेष त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. त्याचे अंत:करण आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने तो जगाच्या द्वैतापासून मुक्त राहून संसारात वावरतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण कामात पूर्णपणे लक्ष द्यावे, पण त्या कामाच्या परिणामात किंवा फळात इतके अडकू नये की त्यामुळे आपल्याला मानसिक त्रास होईल. उदाहरणार्थ, ऑफिसमधील राजकारणात किंवा वादात राहूनही आपले मन शांत ठेवणे म्हणजे संसारात असूनही अलिप्त राहणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुष संसारात कसा वागतो आणि तो संसाराच्या मोहापासून कसा दूर राहतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म असूनही त्याला चिकटत नाही. अशा कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. ज्याप्रमाणे बी भाजले तर त्यातून अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त कर्म पुनर्जन्माला कारणीभूत ठरत नाही. हे कर्म केवळ शरीराद्वारे घडते, पण आत्म्याला त्याचा स्पर्श होत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे, यामुळे मनाला शांती मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'अकर्म' या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण देत आहेत, जिथे ज्ञानी पुरुष आसक्तीशिवाय कर्म करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात किंवा राखेत रूपांतर करतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश मनुष्याच्या सर्व कर्मांना (त्यांच्या फळांसह) जाळून टाकतो. जेव्हा एखाद्या साधकाला हे उमजते की तो स्वतः कर्ता नसून केवळ एक साक्षी आहे, तेव्हा कर्माचे बंधन त्याला शिवत नाही. ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये कर्माची सर्व फळे भस्मसात होतात, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडला आणि ते काम कर्तव्य भावनेने केले, तर त्या कामाचे ओझे वाटत नाही आणि मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना ते केवळ पगार मिळवण्यासाठी न करता, समाजाची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञान कशाप्रकारे कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.