🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जे लोक समाजात श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांनी आपले कर्तव्य अत्यंत जबाबदारीने पार पाडले पाहिजे. सामान्य लोक नेहमी मोठ्यांचे अनुकरण करतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने चुकीचे वर्तन केले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोककल्याणासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुषाने केवळ स्वतःच्या मुक्तीचा विचार न करता समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी स्वतः कर्म करून दाखवणे अनिवार्य आहे.

जर तुम्ही वर्गाचे मॉनिटर असाल किंवा घरात मोठे भाऊ-बहीण असाल, तर तुम्ही शिस्तीत वागले पाहिजे, कारण लहान मुले तुमचेच बघून शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे ऐकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी कर्म करणे का आवश्यक आहे, याचे विवेचन श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या वागण्याचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी बनतील. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श कर्मे केली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी शास्त्र किंवा नियम बनते. ज्ञानी माणसाने केवळ उपदेश न करता स्वतःच्या कृतीतून आदर्श निर्माण करावा, असा याचा सखोल अर्थ आहे.

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा समाजातील नेते जसे वागतात, तसेच मुले किंवा सामान्य लोक वागतात. म्हणून आपण नेहमी चांगले वागले पाहिजे जेणेकरून इतरांना चांगला आदर्श मिळेल. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि त्याचे समाजावर काय परिणाम होतात, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.