🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात, परंतु माऊली सांगतात की ते एकाच ध्येयाची दोन साधने आहेत. ज्याप्रमाणे एखादे कार्य पूर्ण करण्यासाठी दोन्ही हात एकत्र काम करतात, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संन्यास आणि योग हे एकमेकांना पूरक आहेत. संन्यासात फळाचा त्याग असतो, तर योगात कर्माद्वारे ईश्वराची भक्ती असते. शेवटी दोन्हीचा परिणाम एकच असतो.

दैनंदिन जीवनात विचार आणि कृती यांचा समन्वय असावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी फक्त 'अभ्यास करावा' हा विचार (ज्ञान) असून चालत नाही, तर प्रत्यक्ष 'अभ्यास करणे' (कृती) ही तितकीच आवश्यक आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी माऊलींनी दिलेले उदाहरण.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, पंचमहाभूतांनी बनलेले हे भौतिक शरीर स्वभावतःच नश्वर आहे. काळाच्या ओघात त्याचा नाश होणे निश्चित आहे. परंतु, या शरीरामध्ये वास करणारा जो आत्मा आहे, तो कधीही नष्ट होत नाही. तो अनादी, अनंत आणि मोजता न येण्याजोगा (अप्रमेय) आहे. अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना महाराज सांगतात की, केवळ शरीराच्या नाशाचा विचार करून शोक करणे चुकीचे आहे, कारण आत्मा अमर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची भीती वाटते किंवा आपण एखादी प्रिय वस्तू गमावतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य रूप बदलले तरी मूळ तत्व (आत्मा) कायम असते. उदाहरण: जुने कपडे फाटले तरी आपण बदलतो, तसेच आत्मा शरीर बदलतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी नश्वर शरीर आणि अविनाशी आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या कर्तव्याचे) महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. जरी ती कर्तव्ये आचरताना कठीण वाटली किंवा त्यात काही त्रुटी दिसल्या, तरी ती सोडून दुसऱ्याच्या कर्तव्याचा स्वीकार करू नये. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे मर्म आहे. परधर्माचे आचरण दिसायला सोपे वाटले तरी ते भयावह असते, म्हणून स्वतःच्या वाट्याला आलेले कर्मच निष्ठेने करावे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे. उदाहरण: एका विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून तो सोडून देणे चुकीचे आहे; कष्ट झाले तरी त्याने आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) पूर्ण केले पाहिजे, कारण तेच त्याच्या प्रकृतीला साजेसे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात, मग ते कर्तव्य कितीही कठीण का वाटेना.