🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) विलक्षण अवस्थेचे वर्णन करतात. अज्ञानरूपी रात्रीत सर्व प्राणी झोपलेले असतात, म्हणजे त्यांना स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान नसते; पण योगी तिथे पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, ज्या ऐहिक प्रपंचात आणि विषयांमध्ये सर्व जीव आसक्तीने जागे असतात, तो प्रपंच योग्यासाठी रात्रीसारखा शून्य किंवा स्वप्नवत असतो. ज्ञानी माणसाची दृष्टी सामान्य माणसाच्या अगदी उलट असते.

जेव्हा सर्व लोक अफवा, नकारात्मकता किंवा तात्पुरत्या सुखांच्या मागे धावत असतात, तेव्हा आपण शांत राहून आपल्या ध्येयावर आणि नैतिक मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे आचरण करणे होय. उदाहरण: सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीसाठी अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्ञानी आणि अज्ञानी व्यक्तींच्या दृष्टिकोनातील फरक स्पष्ट करण्यासाठी ही ओवी आली आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना विनंती करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून हे निरूपण ऐकले, तर तुम्हाला परमानंदाची प्राप्ती होईल. 'अवधान' म्हणजे केवळ ऐकणे नव्हे, तर अंतःकरणापासून लक्ष देणे. ज्ञानेश्वर माउली येथे खात्री देतात की हे ज्ञान आत्मसात केल्यावर मनुष्याला इतर कोणत्याही सुखाची उणीव भासणार नाही. ही त्यांची 'प्रतिज्ञा' आहे, जी या ग्रंथाच्या आणि त्यातील ज्ञानाच्या सामर्थ्यावर आधारित आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी शिक्षकांचे शिकवणे पूर्ण लक्ष देऊन ऐकेल, तर त्याला तो विषय उत्तम समजून परीक्षेत यश मिळेल.

चौथ्या अध्यायाच्या प्रारंभी, ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना सावध करून या ज्ञानाचे महत्त्व आणि ते ऐकण्यासाठी आवश्यक असलेली एकाग्रता यावर भाष्य करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अलिप्ततेचे मर्म उलगडून सांगतात. भगवंत म्हणतात की, सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही सर्व कर्मे माझ्याकडूनच होतात, परंतु मी त्या कर्मांमध्ये अडकत नाही. हे 'करणे' असूनही 'न करणे' आहे. ज्याप्रमाणे आरसा समोरच्या वस्तूचे प्रतिबिंब दाखवतो पण त्या वस्तूच्या गुणांनी किंवा दोषांनी आरसा बदलत नाही, त्याचप्रमाणे परमात्मा सृष्टीच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून अलिप्त असतो. साधकानेही संसारात राहून कर्मात अलिप्त राहणे हेच यातून शिकायचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी केले' हा अहंकार सोडून काम करावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना किंवा घरात मदत करताना, जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केले, तर आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या दिव्य कर्मांचे आणि अलिप्ततेचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.