🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड अग्नीत पडले की ते स्वतः अग्नीच बनते, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याची सर्व संचित आणि क्रियमाण कर्मे भस्मसात होतात. ज्ञानामुळे कर्माचा 'कर्ता' हा अहंकार नष्ट होतो, ज्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा अंधकार दूर करून साधकाला मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे खरे ज्ञान होते, तेव्हा त्याबद्दलचे चुकीचे विचार किंवा भीती नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, ती दोरी आहे हे ज्ञान झाले की भीती आपोआप संपते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की ज्ञान हे सर्व कर्मांच्या बंधनांचा नाश करणारे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकारानुसार प्राप्त झालेल्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करणे श्रेयस्कर आहे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. स्वधर्माचे आचरण करताना जरी कष्ट झाले किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी त्यातच मनुष्याचे कल्याण असते. परधर्माचे अनुकरण करणे हे भीतीदायक आणि विघातक असते, कारण ते आपल्या मूळ स्वभावाशी जुळणारे नसते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि चित्रकला सोपी वाटत असेल, तरी परीक्षेसाठी त्याने गणिताचा अभ्यास करणे हे त्याचे कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. सोप्या गोष्टीकडे वळून कर्तव्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मार्गदर्शन करतात.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सांख्य योगाच्या माध्यमातून दिले, जे तात्विक स्वरूपाचे होते. आता मी तुला 'बुद्धियोग' म्हणजेच समत्व बुद्धीने कर्म कसे करावे, याची व्यावहारिक लक्षणे सांगणार आहे. सांख्य योग हा सिद्धांतावर भर देतो, तर बुद्धियोग हा तो सिद्धांत आचरणात कसा आणावा हे शिकवतो. हा उपदेश अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा आपण एखादी गोष्ट शिकतो, तेव्हा प्रथम त्याची माहिती (Theory) घेतो आणि नंतर ती कृतीत (Practical) आणतो. उदा. परीक्षेत केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, तर ते उत्तरपत्रिकेत योग्य प्रकारे मांडण्याची कला (बुद्धियोग) अवगत असावी लागते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे तात्विक विवेचन सांगून झाल्यावर आता ते ज्ञान व्यवहारात कसे आणावे (बुद्धियोग), याकडे वळत आहेत.