🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची गहनता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की सांख्य विचार हा इतका सूक्ष्म आहे की सामान्य मानवी बुद्धी तिथे पोहोचू शकत नाही. प्रकृती आणि पुरुष यांचा विवेक करणे हे केवळ तर्काचे काम नाही. ही स्थिती बुद्धीच्या पलीकडची आहे, तरीही श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे कठीण ज्ञान सोप्या भाषेत सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी कठीण समस्या येते आणि केवळ बुद्धीने मार्ग सापडत नाही, तेव्हा शांत राहून अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घेणे किंवा अंतर्मनाचा आवाज ऐकणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांख्य योगाची गहनता आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. कर्म करताना ते केवळ ओझे म्हणून न करता, त्यामागील शास्त्रशुद्ध विचार (विवेक) आणि ईश्वराप्रती किंवा कर्तव्याप्रती असलेले प्रेम (सप्रेम) ठेवून करावे. ज्या कर्मामुळे अधर्म घडतो किंवा समाजाचे अहित होते, ते टाळावे. विवेकाचा वापर करून योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखून कर्माचे आचरण करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, ते केवळ परीक्षेसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि आवडीने करावे. चुकीच्या मार्गाने यश मिळवण्याचा प्रयत्न टाळावा.

साधकाने संसारात राहून आपली कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.