🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मानवी बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. साधकाने जेव्हा जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला, तेव्हा त्याची बुद्धी कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय नैसर्गिकरित्या (स्वभावें) स्थिर होते. ही स्थिती इतकी उच्च असते की, मनामध्ये विषयांची केवळ ओढच संपत नाही, तर त्यांचे स्मरण किंवा नावही शिल्लक राहत नाही. हीच खरी 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था होय.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे इंद्रिय संयमाचे एक व्यावहारिक उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर विजय मिळवल्याने बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. ज्या कर्मामुळे समाजाचे आणि स्वतःचे कल्याण होते, असे 'उचित' कर्म निवडावे. तसेच, आपल्या जीवनाच्या अवस्थेनुसार (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ इ.) जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हेच ईश्वरप्राप्तीचे आणि यशस्वी जीवनाचे खरे रहस्य आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचे 'विहित कर्म' अभ्यास करणे हे आहे. खेळाच्या वेळी खेळणे आणि अभ्यासाच्या वेळी अभ्यास करणे म्हणजे 'उचित कर्म' करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगताना, विहित कर्तव्ये पार पाडणे हाच श्रेष्ठ मार्ग असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. तर, कर्म करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून देणे, यालाच 'कर्माच्या आधारे कर्म सोडणे' म्हणतात. ही एक विशेष युक्ती किंवा कला आहे, ज्याद्वारे माणूस संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाण्याची ही पद्धत श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावीत, त्या बदल्यात कोणाकडून कौतुकाची अपेक्षा ठेवू नये.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा आधार घेत, कर्म करूनही त्याच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, याचे गुपित ज्ञानेश्वर महाराज येथे उलगडून सांगत आहेत.