🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व आणि अनासक्ती यांचा सुंदर मेळ घालतात. ते सांगतात की, मुक्ती मिळवण्यासाठी किंवा जीवनात यशस्वी होण्यासाठी कर्म करणे अनिवार्य आहे. जसे ध्येयापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रत्यक्ष चालणे आवश्यक आहे, तसे आत्मज्ञानासाठी विहित कर्मे करणे गरजेचे आहे. मात्र, ही कर्मे करताना 'मी कर्ता आहे' हा भाव सोडून ती ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने करावीत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील अहंकाराचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

शाळेत अभ्यास करताना किंवा खेळताना 'मीच सर्वात हुशार आहे' असा गर्व न करता, आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून काम करावे. उदाहरणार्थ, झाडाला पाणी घालणे हे आपले काम आहे, पण फळ येणे हे निसर्गाच्या हातात आहे असे मानणे.

मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माचा त्याग न करता, अहंकार सोडून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांतून मिळणारे सुख हे आभासी आहे. ते सुख नसून दुःखाचे मूळ आहे. ज्याप्रमाणे कुपथ्य (अहितकारक आहार) केल्याने शरीरात रोग वाढतात, त्याचप्रमाणे इंद्रियांच्या आहारी गेल्याने मनुष्याला केवळ दुःख आणि अशांती प्राप्त होते. हे सुख क्षणभंगुर असून त्याचा शेवट नेहमीच कष्टदायक असतो. ज्ञानी पुरुष या सुखाला टाळतात कारण त्यांना त्याचे परिणाम माहित असतात.

जंक फूड खाताना चविष्ट वाटते, पण नंतर पोट बिघडते. तसेच तात्पुरत्या सुखाच्या मागे न लागता जे आपल्या हिताचे आहे तेच करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळणे तात्पुरते सुख देते, पण परीक्षेच्या वेळी तेच दुःखाचे कारण ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियजन्य सुखाचे परिणाम आणि ज्ञानी लोक त्यापासून दूर का राहतात हे समजावून सांगत आहेत.