🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच कर्म करावे. हे कर्म करताना ते 'उत्तम' प्रकारे म्हणजे पूर्ण कौशल्याने करावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा मार्कांची सतत चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (जे त्यांचे विहित कर्तव्य आहे) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आध्यात्मिक प्रगतीचा क्रम स्पष्ट करतात. साधकाच्या अंतःकरणातील दोष आणि वासना निघून गेल्या की 'चित्तशुद्धी' प्राप्त होते. शुद्ध चित्त हे आरशासारखे असते, ज्यात सत्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते. अशा स्थितीत बुद्धी चंचल न राहता स्थिर होते. ही स्थिर बुद्धीच मनुष्याला आत्मसाक्षात्कारापर्यंत पोहोचवते. हे सर्व प्रयत्नपूर्वक करण्यापेक्षा सहजतेने (नैसर्गिकरित्या) घडते, कारण शुद्धता हेच आत्म्याचे मूळ स्वरूप आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी आधी मन शांत आणि विचारांनी शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी जर मन भीतीपासून मुक्त (शुद्ध) असेल, तर बुद्धी स्थिर राहते आणि कठीण प्रश्नांची उत्तरेही सहज सुचतात.

निःस्वार्थ कर्माने ज्याचे चित्त शुद्ध झाले आहे, अशा साधकाची अवस्था ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.