🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे मर्म समजावून सांगतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो पण त्यात त्याचा अहंकार नसतो, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' (बंधमुक्त) असते. याउलट, जर एखादा माणूस बाहेरून शांत बसला असेल पण मनात कर्माचे विचार घोळत असतील, तर ते अकर्म असूनही 'कर्म' ठरते. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजेच आत्मज्ञान होय. जो मनुष्य कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानासाठी केल्यास अभ्यासाचा ताण येत नाही आणि ते कर्म बंधमुक्त होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता बारकाईने पाहत असते. ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुषाला स्वतःसाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज नसली, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचे मार्ग निवडले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, 'लोकाचार' टिकवण्यासाठी आणि सामान्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी थोरांनी शिस्तीने आणि निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी प्रमाण किंवा कायदा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी शिस्तीने आणि प्रामाणिकपणे वागले, तर मुले किंवा कर्मचारी त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानी आणि समर्थ माणसाचे आचरण समाजासाठी आदर्श ठरते, म्हणून त्यांनी आपली कर्तव्ये चोख बजावली पाहिजेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे आणि तो इंद्रियांच्या माध्यमातून प्रकट होतो. जोपर्यंत इंद्रिये मोकाट असतात, तोपर्यंत मनुष्य चुकीच्या मार्गाला लागतो. म्हणून साधकाने किंवा कर्मयोग्याने सर्वात आधी आपल्या ज्ञानेंद्रियांवर आणि कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे, कारण इंद्रिये ताब्यात आली की मन आणि बुद्धी स्थिर व्हायला मदत होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला रागाच्या भरात कोणाला तरी वाईट बोलावेसे वाटते, तेव्हा आपल्या जिभेवर (इंद्रियावर) ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

काम (वासना) हा ज्ञानाचा नाश करणारा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करत आहेत.