🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या व्यक्तीने आपल्या कर्मांमागील 'मी करतो' हा अहंकार (संकल्प) आणि त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा पूर्णपणे सोडून दिली आहे, त्याची कर्मे त्याला कधीही बंधनात टाकत नाहीत. अशा व्यक्तीची सर्व कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये शुद्ध झालेली असतात. जेव्हा कर्मातून स्वार्थ निघून जातो, तेव्हा ते कर्म अकर्मासारखे होते, म्हणजेच ते माणसाला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ 'मला पहिला नंबर हवा आहे' या फळाच्या आशेने न करता, 'मला ज्ञान मिळवायचे आहे' या निस्वार्थ भावनेने अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याचे कर्म संकल्पाच्या आणि फळाच्या आशेच्या पलीकडे गेले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.