🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. त्याऐवजी, परिस्थितीनुसार जे कर्म करणे 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' म्हणजे शास्त्रसंमत कर्तव्य आहे, तेच निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. केवळ स्वतःच्या मनाला वाटते म्हणून काहीही करण्यापेक्षा, कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यास करायचा कंटाळा आला असेल (हा त्याचा मनोधर्म झाला), तरीही त्याचे 'उचित' आणि 'विहित' कर्म अभ्यास करणे हेच आहे. अशा वेळी मनाचा कंटाळा सोडून अभ्यासाला बसणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की वैयक्तिक इच्छांपेक्षा कर्तव्याचे पालन करणे श्रेष्ठ आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, या जगात कोणतीही गोष्ट कर्माशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही. निसर्गाचा नियमच असा आहे की प्रत्येक सजीव काही ना काही क्रिया करत असतो. जर एखादा मनुष्य म्हणत असेल की मी सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, तर तो केवळ एक भ्रम आहे. कर्माचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे, हे स्वतःच एक मानसिक कर्म आहे. शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की श्वास घेणे, पाहणे किंवा विचार करणे हे देखील कर्मच आहे. त्यामुळे कर्माचा बाह्यतः त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे मर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो, पण तसे केल्याने उलट मानसिक ताण वाढतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून तो टाळला, तरी त्याचे मन अभ्यासाच्या विचारात किंवा इतर निरर्थक गोष्टींत गुंतलेलेच असते, जे एक प्रकारचे नकारात्मक कर्मच आहे. त्याऐवजी आपले कर्तव्य आनंदाने स्वीकारणे हाच खरा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगत आहेत की भौतिक जगात पूर्णपणे कर्मशून्य होणे अशक्य आहे.