🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप समजून घेतल्यावर शोक करण्याचे काहीच कारण उरत नाही. मनातील दुर्बलता आणि व्याकुळता झटकून टाकून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज होणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून परिस्थितीचा सामना करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, पुन्हा जोमाने अभ्यासाला लागणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाची प्राप्ती होण्यासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. केवळ वरवरचे ज्ञान असून चालत नाही, तर इंद्रियांवर ताबा असेल तरच ते ज्ञान टिकून राहते आणि मनुष्याला 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेपर्यंत पोहोचवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.