🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला अंतर्मुख होण्याचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याला शाश्वत सुख मिळत नाही. बाह्य विषयांचा त्याग करणे म्हणजे केवळ वस्तू सोडणे नव्हे, तर त्यातील आसक्ती सोडणे होय. सोबतच, आत्मस्वरूपाबद्दलचा संशय किंवा द्विधा मनस्थिती नष्ट झाली पाहिजे. जेव्हा मन स्थिर होते आणि बाह्य जगातून परतते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आतच 'अक्षय' म्हणजे कधीही क्षय न पावणारा, न संपणारा आनंद प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी नवीन कपडे, गॅजेट्स किंवा इतरांच्या स्तुतीवर अवलंबून असतो. हे सुख तात्पुरते असते. जर आपण दिवसातून काही वेळ शांत बसून, बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केले, तर आपल्याला एक वेगळीच मानसिक शांतता मिळते जी बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसते.

पाचव्या अध्यायात, ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीची स्थिती स्पष्ट करतात जिने भौतिक जगाच्या द्वैताच्या पलीकडे जाऊन समत्व आणि आंतरिक आनंद प्राप्त केला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात अज्ञानासारखा दुसरा कोणताही मोठा दोष किंवा शत्रू नाही. अज्ञानामुळे मनुष्याला आपल्या मूळ स्वरूपाची (आत्म्याची) जाणीव राहत नाही. ज्याप्रमाणे आरशावर धूळ साचल्यास आपल्याला आपलेच रूप स्पष्ट दिसत नाही, त्याप्रमाणे अज्ञानाच्या पडद्यामुळे माणूस स्वतःच्या अंतर्यामी असलेल्या ईश्वरी अंशाला ओळखू शकत नाही आणि स्वतःच्याच अस्तित्वाविषयी अनभिज्ञ राहतो.

आपल्यातील सुप्त गुणांची किंवा क्षमतांची जाणीव न होणे हे अज्ञान आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या व्यक्तीला वाटले की ती कधीच प्रगती करू शकणार नाही, तर ते तिचे अज्ञान आहे. हे अज्ञान तिला स्वतःच्याच सामर्थ्यापासून दूर ठेवते.

अज्ञानामुळे मानवाची स्वतःच्या स्वरूपाविषयी कशी दिशाभूल होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीचक्राचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, सर्व सजीवांचे पोषण अन्नावर अवलंबून असते. हे अन्न पावसावर अवलंबून असते आणि पाऊस हा यज्ञाच्या (कर्माच्या) माध्यमातून प्राप्त होतो. येथे 'यज्ञ' म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नसून, निसर्गाप्रती असलेली आपली कर्तव्ये आणि निस्वार्थ कर्मे असा व्यापक अर्थ आहे. हे एक परस्परपूरक चक्र आहे ज्यामध्ये प्रत्येक घटक दुसऱ्यावर अवलंबून आहे.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते कर्माच्या स्वरूपात परत दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर आपण झाडे लावली (यज्ञ/कर्म), तर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न मिळेल. हे पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचे महत्त्व सांगते.

भगवान श्रीकृष्ण निसर्गचक्र आणि सृष्टीचा समतोल राखण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.