🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा कर्मातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, कर्माचाच आधार घेऊन, म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करून, कर्माच्या बंधनावर मात करता येते. ज्याप्रमाणे वैद्यकशास्त्रात एखाद्या विषावर उतारा म्हणून शुद्ध केलेले विषच औषध म्हणून वापरले जाते, त्याचप्रमाणे संसारातील कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी 'निष्कॉम कर्म' हीच युक्ती आहे. कर्मानेच कर्माचा नाश करणे हीच खरी अध्यात्मिक कुशलता आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा ताण येतो, तेव्हा ते काम सोडून न देता, ते अधिक एकाग्रतेने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास त्या कामाचे ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताची भीती वाटत असेल, तर त्याने गणिताचा त्याग न करता अधिक सराव (कर्म) केल्यास त्याची भीती (कर्माचे बंधन) नष्ट होते.

कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगातील प्रत्येक गोष्टीला सुरुवात आणि शेवट असतोच. जे निर्माण झाले आहे, त्याचा नाश होणे हा सृष्टीचा नियम आहे. अर्जुनाला आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूची भीती वाटत होती, त्यावर उपाय म्हणून श्रीकृष्ण सांगतात की, हा तर निसर्गाचा सहज धर्म आहे. त्यामुळे या अटळ गोष्टीसाठी मनात शोक किंवा दुःख धरून ठेवणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे सत्य ओळखून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान सोसावे लागते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा 'बदल हा निसर्गाचा नियम आहे' हे लक्षात घेऊन दुःख कमी करावे. उदाहरणार्थ, जुनी नोकरी सुटली किंवा एखादा काळ संपला तर रडत न बसता नवीन सुरुवातीसाठी तयार राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीच्या नियमांची जाणीव करून देत आहेत की प्रत्येक गोष्टीचा अंत निश्चित आहे, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवत नाही, तोपर्यंत त्याचे चित्त स्थिर होऊ शकत नाही. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला सतत बाह्य विषयांकडे खेचतात. जेव्हा साधक अभ्यासाने आणि वैराग्याने या इंद्रियांना जिंकतो, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही स्थिरता कोणत्याही दबावाखाली नसून ती स्वभावातच भिनलेली असते, ज्यामुळे साधक विचलित होत नाही.

दैनंदिन जीवनात मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. जेव्हा आपण या बाह्य आकर्षणांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच आपण अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र होऊन प्रगती करू शकतो.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.