🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या गोष्टींचा विचार केल्यावर शोक करणे व्यर्थ ठरते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाने विचार करावा की जे सत्य आहे ते कधी नष्ट होत नाही आणि जे असत्य आहे ते कधी टिकत नाही. या तत्त्वाचा विचार केल्यास मनातील मोह आणि दुःख दूर होईल.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो किंवा दुःखी होतो, तेव्हा भावनेच्या भरात न वाहता शांतपणे 'हे का घडले?' आणि 'याचे स्वरूप काय?' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या अभ्यासाच्या पद्धतीचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचा विचार करून शोक सोडून देण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ कर्म करू नये, तर ते 'उचित' (परिस्थितीनुसार योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) असावे. हे कर्म करताना मनात ओझे न बाळगता ते 'सप्रेम' म्हणजे अत्यंत आवडीने आणि आनंदाने करावे. तसेच, ते 'यथाविधी' म्हणजे शास्त्रोक्त पद्धतीने किंवा योग्य शिस्तीने पार पाडावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रेमाने आणि अचूकतेने करतो, तेव्हा ते कर्म बंधकारक न ठरता मोक्षदायक ठरते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ उरकून टाकण्यासाठी न करता, ते काम पूर्ण निष्ठेने आणि योग्य पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता विषयाच्या आवडीने आणि एकाग्रतेने करावा.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाची स्थिती स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा साधक स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला समजते की शरीर आणि इंद्रिये कर्मे करत असली तरी आत्मा निर्लेप आणि अकर्ता आहे. यालाच 'अकर्तेपण' म्हणतात. अशा स्थितीत केलेली सर्व कर्मे फलाची अपेक्षा नसल्यामुळे आणि अहंकाराचा अभाव असल्यामुळे बंधनास कारणीभूत ठरत नाहीत, म्हणजेच ती 'अकर्म' होतात. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्माच्या पलीकडे असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती प्रेमापोटी केल्यास ती ओझे वाटत नाहीत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये अकर्म कसे दिसते आणि तो कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन करत आहेत.