🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तू शस्त्र, अग्नी किंवा पाण्याने नष्ट होतात, तसा आत्मा नाही. तो या सर्व भौतिक घटकांच्या पलीकडे आहे. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) कधीही संपत नाही. सांख्य योगातील हा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत आहे जो मनुष्याला मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त करतो.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा अपयशाने खचतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) कोणत्याही बाह्य संकटाने नष्ट होऊ शकत नाही. उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीचे नुकसान झाले तरी तिने 'माझे अस्तित्व या नुकसानापेक्षा मोठे आहे' हा विचार करून धीर धरावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे शाश्वत आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली विहित कर्मे (स्वधर्म) कोणत्याही संभ्रमाशिवाय केली पाहिजेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा तेच कर्म त्याला बंधनातून मुक्त करून परम पुरुषार्थापर्यंत म्हणजेच मोक्षापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे शुद्ध भावनेने आचरण करणे श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.