🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या चैतन्याने किंवा आत्मतत्त्वाने हे अफाट विश्व व्यापलेले आहे, ते सर्वथा अमर आहे. त्याचा कधीही नाश होऊ शकत नाही. आत्मा हा निराकार आहे; त्याला कोणतेही भौतिक रूप, आकार किंवा मर्यादा नाही. जसे आकाश सर्वत्र आहे पण त्याला पकडता येत नाही, तसेच आत्मा सर्वव्यापी असूनही निर्गुण आणि निराकार आहे. हे तत्त्व विश्वाचा आधार आहे पण स्वतः कोणत्याही रूपात बद्ध नाही.

आपल्या आयुष्यात येणारी संकटे किंवा शरीराचे आजार हे तात्पुरते आहेत हे समजून घ्यावे. आपण केवळ शरीर नसून एक अविनाशी अंश आहोत, हा विचार मनात ठेवल्यास भीती कमी होते. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात 'माझे अस्तित्व केवळ या शरीरापुरते मर्यादित नाही' हा विचार केल्यास मानसिक बळ मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी देह हा पंचमहाभूतांपासून बनलेला असून तो काळाच्या ओघात नष्ट होणारा आहे. परंतु, या देहाच्या आत जे आत्मतत्त्व आहे, ते कधीही नष्ट होत नाही. ते 'अक्षर' म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही असे शाश्वत आहे. शरीराचा अंत झाला तरी आत्म्याचा अंत होत नाही, हेच अंतिम सत्य आहे असे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला पटवून देतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आजारपण किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले खरे अस्तित्व (आत्मा) कायम आहे. उदाहरणार्थ, जुने कपडे बदलून नवीन घालण्यासारखेच हे शरीर बदलणे आहे, असे मानल्यास दुःख कमी होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला शरीर आणि आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.