🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अभेद्य आणि अविनाशी स्वरूप वर्णन करतात. ते सांगतात की, हा आत्मा कोणत्याही भौतिक शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही किंवा अग्नीने जाळला जाऊ शकत नाही. पाणी त्याला ओले करून विरघळवू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. हे आत्मतत्व नित्य, सर्वव्यापी आणि स्थिर आहे. प्रकृतीचे नियम शरीराला लागू होतात, पण आत्म्याला नाही. ज्याप्रमाणे आपण जुने कपडे बदलून नवीन घालतो, त्याचप्रमाणे आत्मा केवळ शरीर बदलतो, तो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा शारीरिक व्याधींनी त्रस्त असतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती आपल्या शरीराला त्रास देऊ शकते, पण आपल्या मूळ स्वरूपाला (आत्म्याला) काहीही इजा पोहचवू शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी स्वतःचे अस्तित्व संपले असे न मानता, आत्मविश्वासाने पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो पंचमहाभूतांच्या पलीकडे कसा आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माचा त्याग करणे नव्हे, तर कर्माच्या फळाची आशा आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून देणे होय. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बांधू शकत नाही. अशा प्रकारे कर्मावर विजय मिळवून माणूस संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न पडता, ते काम पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करावा, जेणेकरून अभ्यासाचा ताण न येता आनंद मिळेल.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी निष्काम कर्म करण्याचा जो उपदेश देत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे ज्ञान आणि शक्ती आहे, त्यांच्या आचरणाकडे संपूर्ण समाजाचे लक्ष असते. अशा व्यक्तींनी केलेले कोणतेही कार्य हे लोकांसाठी एक नियम किंवा आदर्श बनून जाते. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी होतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थ व्यक्तींनी आपले कर्तव्य चोख बजावणे आवश्यक आहे.

एखाद्या कुटुंबात जर वडीलधारी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागत असतील, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. नेत्याने नेहमी स्वतः कृती करून आदर्श घालून दिला पाहिजे.

ज्ञानी पुरुषाने आपले कर्तव्य का पार पाडले पाहिजे आणि त्याचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.