🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराची प्रक्रिया एका सुंदर रूपकाद्वारे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे जग म्हणजे एक चित्र आहे आणि आपले 'मन' हे त्या चित्रासाठी वापरलेले कापड (वस्त्र) आहे. जोपर्यंत मन अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत आपल्याला हा संसार सत्य वाटतो. परंतु, जेव्हा साधनेने किंवा ज्ञानाने हे मनरूपी वस्त्र फाटते (म्हणजेच मनाचा लय होतो), तेव्हा अज्ञानाचा आणि भ्रमाचा पडदा कायमचा दूर होतो. अशा स्थितीत साधकाला बाह्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा छोट्या गोष्टींनी घाबरतो किंवा दुःखी होतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजणे हा मनाचा भ्रम आहे. जेव्हा आपण मनाला शांत करतो आणि सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा तो भीतीचा 'पडदा' फाटतो आणि आपल्याला खरी परिस्थिती समजते. मन शांत ठेवल्यास आपण कठीण प्रसंगातही स्थिर राहू शकतो.

मनाचा लय झाल्यावर भ्रमाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील शब्दादी विषयांचे भान राहत नाही. त्याची इंद्रिये जी एरवी बाह्य सुखांकडे धावत असतात, ती अंतर्मुख होऊन आपले वेगळेपण विसरतात. शेवटी, ज्या मनामुळे संकल्प-विकल्प निर्माण होतात, ते मन देखील आत्मस्वरूपात विलीन होते. ही अवस्था म्हणजे द्वैताचा नाश आणि केवळ अद्वैत आनंदाचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंगाटाचा किंवा तहान-भुकेचा विसर पडतो. हीच एकाग्रता जर आपण ध्यानामध्ये लावली, तर मानसिक ताण कमी होऊन खरी शांती मिळते.

आत्मसाक्षात्कार झालेल्या व्यक्तीची स्थिती कशी असते, जिथे मन आणि इंद्रिये आत्मस्वरूपात विलीन होतात, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.