🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना जिंकत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (सुखांच्या) मोहात अडकतो. हे विषय दिसायला आकर्षक वाटले तरी ते माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जसा एखादा वाटसरू चोरांकडून लुटला जातो, तसाच इंद्रियांच्या आहारी गेलेला मनुष्य आपल्या जीवनाचे खरे ध्येय विसरून बसतो.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर किंवा डोळ्यांवर ताबा ठेवला नाही (उदा. सतत जंक फूड खाणे किंवा मोबाईल पाहणे), तर आपले आरोग्य आणि वेळ दोन्ही वाया जातात. संयम पाळणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही अशा व्यक्तीची काय अवस्था होते, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे, हीच सर्वात मोठी साधना आहे. जेव्हा आपण आपले काम 'उचित' आणि 'परम' (श्रेष्ठ) मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट ते आपल्याला पुरुषोत्तमापर्यंत म्हणजेच ईश्वरापर्यंत घेऊन जाते. यात तिळमात्रही शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मोक्षाचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हे 'उचित कर्म' आहे. असे केल्याने कामाचा ताण येत नाही आणि प्रगती होते.

निष्काम कर्म आणि स्वधर्माचे पालन केल्याने ईश्वराची प्राप्ती कशी होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व सांगत आहेत. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक साधे मैदान नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. या पवित्र ठिकाणी संपूर्ण पृथ्वीवरील बलाढ्य राजे आपापल्या बाजूने (पांडव किंवा कौरव) लढण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. 'अहोरात्र' या शब्दातून युद्धाची तीव्रता आणि राजांची युद्धासाठीची आतुरता दिसून येते. हे ठिकाण नैतिक संघर्षाचे केंद्र बनले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा आपण आपल्या मूल्यांशी (धर्माशी) तडजोड करू नये. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करण्याची संधी असतानाही प्रामाणिक राहणे, हे आपल्या वैयक्तिक 'कुरुक्षेत्रावर' धर्माचे पालन करण्यासारखे आहे.

महाभारताच्या युद्धाची पार्श्वभूमी सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीचे आणि तिथे जमलेल्या राजांचे वर्णन करत आहेत.