🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, केवळ बुद्धी असून आत्मज्ञान मिळत नाही. त्यासाठी तीन महत्त्वाच्या अटी आहेत: पहिली म्हणजे 'श्रद्धा' - गुरू आणि शास्त्रांच्या शब्दांवर अढळ विश्वास. दुसरी म्हणजे 'तत्परता' - ज्ञान मिळवण्यासाठी लागणारी चिकाटी आणि उत्साह. तिसरी म्हणजे 'इंद्रियसंयम' - विषयांकडे धावणाऱ्या मनाला आणि इंद्रियांना रोखण्याची शक्ती. जेव्हा हे तीन गुण एकत्र येतात, तेव्हाच साधकाला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते आणि त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात त्याला शाश्वत शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी कला किंवा विद्या आत्मसात करायची असेल, तर शिक्षकावर श्रद्धा हवी, रोज सराव करण्याची तत्परता हवी आणि मोबाईलसारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून इंद्रियांना दूर ठेवण्याचा संयम हवा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ हुशार असून चालत नाही, तर अभ्यासावर श्रद्धा आणि शिस्तही लागते.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानप्राप्तीसाठी साधकाकडे कोणते गुण असावेत, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील भौतिक सुखांच्या आणि विषयांच्या मागे धावतो, तोपर्यंत त्याला खरा शाश्वत आनंद मिळत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि संशयरहित किंवा निर्भय होतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात 'अद्वय' म्हणजे ज्याच्यासारखे दुसरे काहीही नाही अशा अद्वैत परमानंदाची प्राप्ती होते. हे सुख बाह्य साधनांवर अवलंबून नसते, तर ते आत्मस्वरूपाचे असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य मनोरंजनावरचे अवलंबित्व कमी करतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्या छंदांमध्ये किंवा शांत बसण्यात जो आनंद मिळतो, तो या ओवीचा व्यावहारिक अनुभव आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी बाह्य आकर्षणे टाळल्यास मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे अंतरीक सुखाचे प्रतीक आहे.

इंद्रियांना बाह्य विषयांतून काढून अंतर्मुख केल्यावर मिळणाऱ्या अद्वैत सुखाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.