🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्म त्यागल्याने किंवा क्रिया थांबवल्याने मनुष्य नैष्कर्म्य स्थितीला (कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे) पोहोचू शकत नाही. जोपर्यंत मनात वासना आणि अहंकार शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्म सोडणे हे केवळ ढोंग ठरेल. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे, केवळ शारीरिकरीत्या कर्म थांबवणे पुरेसे नाही. प्रकृतीच्या गुणामुळे मनुष्य क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही, त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा निष्काम भावनेने कर्म करणे श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढल्याने मानसिक शांती मिळत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून पुस्तक बाजूला ठेवले तरी त्याच्या मनात परीक्षेची भीती राहतेच. त्याऐवजी, फळाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की केवळ कर्म त्यागणे म्हणजे कर्ममुक्ती नव्हे, तर कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाच्या अंतःकरणात 'आत्मबोध' किंवा स्वरूपाचे ज्ञान पूर्णपणे जागृत झाले आहे, तो पुरुष अत्यंत शुद्ध होतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माची बाधा होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला अंधाराचा स्पर्श होत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात ज्ञानाचा सुकाळ (भरभराट) झाला आहे, त्याला कर्माचे फळ किंवा त्यातील पाप-पुण्य चिकटत नाही, कारण त्याचा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना जर आपण 'मी' पणा सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केले, तर त्या कामाचा ताण आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव धरली नाही तर मनाला खरी शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. प्रकृतीचे गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत क्रियाशील ठेवतात. अगदी झोपेतही श्वासोच्छवास सुरू असतो, जे एक कर्मच आहे. त्यामुळे कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते निष्काम भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा बाह्य त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्या टाळू शकत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करण्यापेक्षा तो आपले कर्तव्य समजून आनंदाने केला पाहिजे, कारण कर्म टाळणे शक्य नसते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कोणत्याही सजीव प्राण्यासाठी कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत.