🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. जो पुरुष सर्व विषयांच्या ठिकाणी ममत्वरहित असतो, ज्याच्या अंतःकरणात बाह्य परिस्थितीमुळे कधीही विकार निर्माण होत नाहीत, ज्याला एखादी चांगली गोष्ट प्राप्त झाल्यावर अतिशय आनंद होत नाही आणि वाईट गोष्ट घडल्यावर जो त्याचा द्वेष करत नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात पूर्णपणे स्थिर झाली आहे असे समजावे. तो जगातील द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक चढ-उतार येतात. जेव्हा आपल्याला परीक्षेत चांगले गुण मिळतात किंवा नोकरीत बढती मिळते, तेव्हा हुरळून न जाता आणि जेव्हा एखादे नुकसान होते तेव्हा खचून न जाता शांत राहणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी समोरच्या खेळाडूचे कौतुक करणे आणि स्वतःच्या चुकांतून शिकणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे वर्णन करत आहेत.