🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा वापर करण्यास सांगत आहेत. मनुष्य प्रकृतीच्या अधीन असल्यामुळे कर्म पूर्णपणे सोडणे अशक्य आहे. मग प्रश्न असा उरतो की, कर्माचा केवळ बाह्य त्याग (संन्यास) करावा की कर्मात राहूनही फळाची अपेक्षा न ठेवता अलिप्त राहावे? माऊली सुचवतात की, कर्मात राहूनही त्यापासून अलिप्त राहणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे आणि साधकाने आपल्या बुद्धीने यावर सखोल विचार करावा.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

कर्म आणि संन्यास यातील संभ्रम दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज विवेकाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा जेव्हा त्याची इच्छा असते, तेव्हा तो आपले हात, पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचाच्या आत ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इ.) इतके नियंत्रण मिळवले आहे की, तो बाह्य जगातील मोहक विषयांपासून त्यांना हव्या त्या क्षणी बाजूला काढू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून ते आत्मबलाने आणि विवेकाने येते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या मोहापासून त्वरित आवरून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत विघातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जगामध्ये संशयासारखे दुसरे कोणतेही मोठे पाप नाही. संशय हा माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी एक 'विवसी' (राक्षसी किंवा डाकिण) आहे. ज्याप्रमाणे एखादी राक्षसी सर्वस्व गिळून टाकते, त्याप्रमाणे संशय माणसाचा विवेक, शांती आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते ना परलोकात. म्हणून साधकाने आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना या संशयाचा समूळ नाश करणे अनिवार्य आहे.

आपल्या ध्येयावर किंवा स्वतःच्या क्षमतेवर कधीही संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी पास होईल की नाही?' असा सतत संशय घेत राहिला, तर त्याचा अभ्यासातला लक्ष उडते आणि तो अपयशी होतो. म्हणून आत्मविश्वासाने प्रयत्न करावेत.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.