←
रविवार, 18 जून 2028
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 223

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैसीं बीजें भाजिलीं न रुजती। पेरलीं तरी॥

"Therefore, actions are performed, but they do not result in doership; just as roasted seeds do not sprout even if sown."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kījatī
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartēpaṇā
कर्तेपणाचा भाव / अहंकार
Sense of doership
भाजिलीं Adjective
Bhājilīṃ
भाजलेली
Roasted or burnt
रुजती Verb
Rujatī
अंकुरणे / उगवणे
To sprout
बीजें Noun
Bījēṃ
बिया
Seeds

💡 अर्थ

इसलिए कर्म तो किए जाते हैं, परंतु वे कर्तापन (बंधन) को प्राप्त नहीं होते। जैसे भुने हुए बीज बोने पर भी अंकुरित नहीं होते, वैसे ही ज्ञानी के कर्म फल नहीं देते।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 295

म्हणोनि विषयांतें न सेविजे । आणि इंद्रियांतें न दमिजे । ऐसें न करीं कां जे । न घडे हें ॥ २९५ ॥

"Therefore, do not think of not enjoying the objects of senses or of suppressing the senses; for this is not possible."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
विषयांतें Noun
Viṣayāntē
विषयांना / भोगाच्या वस्तूंना
To sense objects
सेविजे Verb
Sēvijē
उपभोगणे
To consume or enjoy
इंद्रियांतें Noun
Indriyāntē
ज्ञानेंद्रियांना
To the senses
दमिजे Verb
Damijē
दमन करणे / दाबणे
To suppress
घडे Verb
Ghaḍē
घडणे / शक्य होणे
To happen or be possible

💡 अर्थ

इसलिए, विषयों का सेवन न करना और इंद्रियों का जबरदस्ती दमन करना, ऐसा मत करो क्योंकि यह संभव नहीं है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे किंवा इंद्रियांना बळजबरीने रोखून धरणे पुरेसे नसते. जोपर्यंत मनातील विषयांची ओढ संपत नाही, तोपर्यंत केवळ शारीरिक दमन उपयोगाचे नसते. इंद्रियांना पूर्णपणे मारणे किंवा त्यांचा नैसर्गिक व्यापार थांबवणे अशक्य आहे. त्याऐवजी बुद्धी स्थिर करून विषयांवरील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे. केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबली तर ती पुन्हा उसळी मारून बाहेर येतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखादी वाईट सवय सोडताना ती फक्त जबरदस्तीने बंद करण्यापेक्षा, त्या सवयीचे तोटे समजून घेऊन मनापासून ती सोडण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल न वापरण्याचा हट्ट करण्यापेक्षा, अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतल्यास मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांचे दमन आणि विषयांचा त्याग यातील सूक्ष्म फरक ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 260

म्हणोनि आपुला जो स्वधर्मु । तोचि परम मंगलु आश्रमू । जरी होय अतिविषमु । तरी तोचि अनुष्ठावा ॥ २६० ॥

"Therefore, one's own duty is the most auspicious refuge. Even if it is very difficult, one should practice only that."

स्वधर्मु Noun
svadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मंगलु Adjective
maṅgalu
पवित्र किंवा कल्याणकारी
Auspicious or sacred
आश्रमू Noun
āśramū
आश्रयस्थान किंवा विसावा
Refuge or abode
अतिविषमु Adjective
ativiṣamu
अत्यंत कठीण किंवा विषम
Extremely difficult
अनुष्ठावा Verb
anuṣṭhāvā
आचरावा किंवा पालन करावे
Should be practiced

💡 अर्थ

इसलिए अपना जो स्वधर्म है, वही परम कल्याणकारी आश्रय है। यदि वह अत्यंत कठिन भी हो, तो भी उसी का पालन करना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे किंवा धर्माचे अनुकरण करू नये, कारण ते दिसायला सोपे वाटले तरी ते आपल्या प्रकृतीला साजेसे नसते. आपला स्वधर्म, जो आपल्याला आपल्या स्वभावानुसार आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झाला आहे, तोच आपल्यासाठी परम मंगलमय आहे. जरी तो स्वधर्म आचरताना अत्यंत कठीण (अतिविषम) वाटला किंवा त्यात कष्ट असले, तरीही त्याचेच निष्ठेने पालन करावे, कारण त्यातच आत्मोन्नती सामावलेली असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या यशाची किंवा कामाची नक्कल न करता आपल्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात रस असेल तर त्याने मित्राचे पाहून जबरदस्तीने वैद्यकीय क्षेत्राकडे न वळता गणितातच प्रगती करावी, कारण तोच त्याचा स्वधर्म आहे.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे श्रेष्ठत्व आणि त्याचे पालन करण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा