←
शुक्रवार, 16 जून 2028
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 159

म्हणोनि तूं अर्जुना | या इंद्रियांसी करीं दमना | मग हे भ्रांतीची वासना | आपोआप फिटेल ||

"Therefore, O Arjuna, control these senses; then this delusive desire will naturally disappear."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
दमना Noun
Damana
संयम किंवा ताबा
Control or restraint
भ्रांतीची Noun
Bhrantichi
भ्रमाची किंवा चुकीच्या समजाची
Of delusion
वासना Noun
Vasana
इच्छा किंवा ओढ
Desire or inclination
फिटेल Verb
Phitel
दूर होईल किंवा नष्ट होईल
Will vanish

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या इंद्रियांवर ताबा मिळव. असे केल्याने तुझ्या मनातील गोंधळ आणि चुकीच्या इच्छा आपोआप दूर होतील.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 283

मग विषयांचिया आठवणी। सवेंचि अभिलाषा वाढे मनीं। तेथ उपजे कामु जाणीं। तयापासोनि॥

"Then, by remembering the objects of the senses, a longing immediately grows in the mind; know that from that longing, desire is born."

विषयांचिया Noun
Vishayanchiya
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
Of sensory objects
आठवणी Noun
Aathavani
स्मरणाने किंवा चिंतनाने
By remembering or contemplating
अभिलाषा Noun
Abhilasha
ओढ किंवा आसक्ती
Attachment or longing
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते किंवा जन्मते
Arises or is born
कामु Noun
Kamu
कामवासना किंवा तीव्र इच्छा
Lust or intense desire
सवेंचि Adverb
Savenchi
लगेचच किंवा त्याबरोबरच
Immediately

💡 अर्थ

जेव्हा आपण विषयांचे (भोगवस्तूंचे) चिंतन करतो, तेव्हा मनात त्यांच्याबद्दल ओढ निर्माण होते. त्या ओढीतूनच मग तीव्र इच्छा किंवा काम वासना निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियविषयांचे (उदा. रूप, रस, गंध) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयाबद्दल आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्ती वाढली की त्याचे रूपांतर 'कामात' (तीव्र इच्छेत) होते. मनाची ही प्रक्रिया अत्यंत सूक्ष्म असते, जिथे केवळ विचारातून कृतीची आणि बंधनाची सुरुवात होते. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान्पुंसः' या श्लोकावर आधारित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला वाईट सवयींपासून दूर राहायचे असेल, तर त्या गोष्टींचा विचार करणे थांबवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर कोणाला जंक फूड सोडायचे असेल, तर त्याने त्याचे फोटो पाहणे किंवा त्याबद्दल विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण केवळ विचारातूनच ते खाण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचे चिंतन केल्याने मनुष्याचे पतन कसे सुरू होते, याची प्रक्रिया ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 192

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे अधर्म । तेंचि करीं तूं सप्रेम । धनुर्धरा ॥ १९२ ॥

"Therefore, perform that duty which is appropriate for you, with love, O Archer."

म्हणौनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Duty or Action
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While performing
सप्रेम Adverb
Saprem
प्रेमाने
With love
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
अर्जुना
O Archer (Arjuna)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तुला जे योग्य आणि विहित कर्म आहे, तेच तू प्रेमाने कर.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच श्रेष्ठ आहे. जरी ते कर्म वरवर पाहता कठीण किंवा दोषपूर्ण वाटले, तरी ते आपले कर्तव्य म्हणून ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने आणि प्रेमाने करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा ते निष्ठेने करणे महत्त्वाचे आहे. अर्जुनाला युद्ध करणे अधर्म वाटत होते, पण ते त्याचे विहित कर्तव्य होते, म्हणून भगवंत त्याला ते प्रेमाने करण्यास सांगत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला ओझे न मानता ते आपले कर्तव्य समजून आवडीने करावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे कर्तव्य ओझे न मानता प्रेमाने पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा