🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच सर्वात श्रेष्ठ कार्य आहे. जेव्हा आपण आपले कर्म 'परम' म्हणजे ईश्वरी सेवा मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. यात तिळमात्र शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मुक्तीचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न शिकता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे त्यांचे 'उचित कर्म' आहे. अशा निष्ठेने केलेल्या कर्मामुळे यश आणि मानसिक शांती (मोक्ष) नक्कीच मिळते.

स्वधर्माचे पालन आणि निष्काम कर्म केल्याने मोक्ष कसा प्राप्त होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.