🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता बारकाईने पाहत असते. ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुषाला स्वतःसाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज नसली, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचे मार्ग निवडले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, 'लोकाचार' टिकवण्यासाठी आणि सामान्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी थोरांनी शिस्तीने आणि निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी प्रमाण किंवा कायदा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी शिस्तीने आणि प्रामाणिकपणे वागले, तर मुले किंवा कर्मचारी त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानी आणि समर्थ माणसाचे आचरण समाजासाठी आदर्श ठरते, म्हणून त्यांनी आपली कर्तव्ये चोख बजावली पाहिजेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण शक्ती नष्ट होते आणि ते पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्ञानी मनुष्य जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण तो त्या कर्मांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अभेद्य आणि अविनाशी स्वरूप वर्णन करतात. ते सांगतात की, हा आत्मा कोणत्याही भौतिक शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही किंवा अग्नीने जाळला जाऊ शकत नाही. पाणी त्याला ओले करून विरघळवू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. हे आत्मतत्व नित्य, सर्वव्यापी आणि स्थिर आहे. प्रकृतीचे नियम शरीराला लागू होतात, पण आत्म्याला नाही. ज्याप्रमाणे आपण जुने कपडे बदलून नवीन घालतो, त्याचप्रमाणे आत्मा केवळ शरीर बदलतो, तो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा शारीरिक व्याधींनी त्रस्त असतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती आपल्या शरीराला त्रास देऊ शकते, पण आपल्या मूळ स्वरूपाला (आत्म्याला) काहीही इजा पोहचवू शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी स्वतःचे अस्तित्व संपले असे न मानता, आत्मविश्वासाने पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो पंचमहाभूतांच्या पलीकडे कसा आहे, हे समजावून सांगत आहेत.