🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्मामुळे मी बांधला जाईन किंवा कर्माचे फळ काय मिळेल, हा जो मनाचा गोंधळ (झकविली) आहे, तो तू सोडून दे. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माच्या अधीन न होता, फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा माणूस निष्काम भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो आणि कर्मावर विजय मिळवतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारात अडकण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने हरण्याच्या भीतीपेक्षा खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाच्या चिंतेतून मुक्त होऊन धैर्याने आपले कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक प्रतिष्ठित, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. हे थोर पुरुष जे काही आचरण करतात, तोच आदर्श वस्तुतः समाजासाठी नियम किंवा धर्म बनतो. सामान्य जनता स्वतःचे स्वतंत्र विचार न करता या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. म्हणून, समाजातील नेत्यांनी आणि थोरांनी आपले चारित्र्य आणि कर्म अत्यंत शुद्ध ठेवणे गरजेचे आहे, कारण त्यांच्या एका चुकीच्या कृतीचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुले त्यांचेच पाहून आपोआप चांगले संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषांनी कर्म का करावे आणि समाजाला आदर्श कसा घालून द्यावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.