🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सामान्यतः कर्म हे माणसाला संसारात अडकवणारे असते. परंतु, जर तेच कर्म फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले, तर तेच कर्म बंधनातून मुक्त होण्याचे साधन बनते. ज्याप्रमाणे विषाने विष मरते, त्याप्रमाणे कर्मानेच कर्माचे बंधन कापण्याची ही युक्ती (कर्मयोग) श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितली आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे महत्त्वाचे आहे.

आपण आपले शालेय अभ्यास किंवा घरातील कामे करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम उत्तमरीतीने पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म मनुष्याला संसाराच्या बंधनातून मुक्त कसे करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विवेकाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'विवेक' सतत जागृत असतो, त्याला कर्माचे कोणतेही फळ (चांगले किंवा वाईट) स्पर्श करू शकत नाही. असा मनुष्य कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याची दृष्टी आत्मस्वरूपावर स्थिर असते आणि तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही.

दैनंदिन जीवनात कोणताही निर्णय घेताना घाई न करता 'विवेक' वापरला पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचा मार्ग न निवडता कष्टाचा मार्ग निवडणे हा विवेक आहे. असा विवेक ठेवल्यास भविष्यातील संकटांपासून आपण वाचतो.

ज्ञानी पुरुष विवेकाच्या बळावर कर्माच्या फळांपासून कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.