🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी प्रगतीतील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे 'काम' किंवा अनियंत्रित वासना होय. हा शत्रू इंद्रियांच्या माध्यमातून आपल्या बुद्धीवर ताबा मिळवतो. जर आपण सुरुवातीलाच इंद्रियांना संयमित केले (इंद्रियदमन), तर या वासनेला मिळणारे बळ संपते. ज्याप्रमाणे अन्नाशिवाय शरीर क्षीण होते, त्याप्रमाणे विषयांच्या अभावी हा पापरूपी 'महामदन' (काम) स्वतःहून नष्ट होतो. हा आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा करण्याचा प्रभावी उपाय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी सोशल मीडिया पाहण्याचा मोह होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक स्वतःला थांबवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते आणि वाईट सवयी सुटतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की पापाचे मूळ असलेल्या 'कामाचा' (वासनेचा) नाश करण्यासाठी सर्वात आधी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मे करत असूनही अंतर्यामी अलिप्त असतो, त्यालाच कर्मामध्ये अकर्म दिसते. तो गोंधळून न जाता हे जाणतो की आत्मा अकर्ता आहे. असा पुरुष कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. ही स्थिती प्राप्त झालेला मनुष्यच जगामध्ये 'पुरुषोत्तम' म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो, कारण त्याने कर्माचे मर्म जाणलेले असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयाचा विचार न करता केवळ खेळाचा आनंद घेऊन खेळावे.

ज्ञानी पुरुष कर्माकडे कशा दृष्टीने पाहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे त्याला चिकटतात आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. परंतु, जेव्हा साधक कर्माचा त्याग न करता केवळ कर्मातील 'कर्तेपणाचा' (अहंकाराचा) त्याग करतो, तेव्हा तीच कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, पण त्याचे चित्त कर्माच्या फळापासून अलिप्त असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ती ईश्वराची सेवा मानणे.

अहंकाराचा त्याग करून कर्म केल्यास ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.