🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला सावध करत आहेत. ते म्हणतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मोह किंवा दयेपोटी स्वधर्म त्यागणे हे अनुचित आहे. क्षत्रियाचे कर्तव्य युद्ध करणे हे आहे. जर तू तुझे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) सोडून संन्यास घेण्याचा विचार केलास, तर ते तुझ्यासाठी अयोग्य ठरेल. जीवनात संभ्रम निर्माण झाला तरी आपल्या मूळ कर्तव्यापासून ढळू नये, असा उपदेश येथे दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला कठीण प्रसंगात आपले कर्तव्य सोडून पळून जावेसे वाटते, तेव्हा ही ओवी आठवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी अभ्यास सोडून देणे हे 'अनुचित' आहे, उलट धैर्याने सामोरे जाणे हे 'उचित' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत आणि मोहापायी कर्तव्य सोडू नको असे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ज्या साधकाने विवेकाच्या बळावर अज्ञानाचे मूळ (अहंकार आणि अविद्या) मुळासकट उपटून टाकले आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. येथे 'वाळवण' हा शब्द वापरून ज्ञानेश्वर सुचवतात की, ज्याप्रमाणे वाळलेले बी पुन्हा अंकुरित होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने दग्ध झालेली कर्मे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवू शकत नाहीत. असा पुरुष साक्षात ज्ञानस्वरूप होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, कर्तव्याच्या भावनेने आणि पूर्ण समजुतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी न वाचता विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेची भीती उरत नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे आणि ज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षणे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सामान्य माणसे ज्या आत्मज्ञानाबद्दल पूर्णपणे अनभिज्ञ असतात, तिथे योगी पुरुष आत्मप्रकाशात पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, सामान्य लोक ज्या ऐहिक विषयांमध्ये, मायेमध्ये आणि संसारात अत्यंत रस घेऊन गुंतलेले असतात, त्या विषयांकडे योगी पुरुष पूर्णपणे दुर्लक्ष करतो. योग्यासाठी हा संसार एका स्वप्नासारखा किंवा रात्रीसारखा असतो, जिथे तो अलिप्त राहून शांत झोपलेला असतो. हे अज्ञान आणि ज्ञान यातील मूलभूत फरकाचे सुंदर रूपक आहे.

जेव्हा सर्वजण अफवा, नकारात्मकता किंवा विनाकारण वादात गुंतलेले असतात, तेव्हा आपण त्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर आणि मानसिक शांततेवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरण: परीक्षेत मित्र खेळत असताना आपण अभ्यासात मग्न राहणे.

स्थितप्रज्ञाची संसारातील अलिप्तता आणि आत्मज्ञानातील जागृती यांचे वर्णन.