🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा अव्यक्त, अचिंत्य आणि अविकारी आहे. हे सत्य एकदा समजले की, मृत्यू किंवा विनाशाचे दुःख करण्याचे काहीच कारण उरत नाही. अर्जुनाने आपल्या स्वरूपाचा विचार करावा आणि मोहामुळे निर्माण झालेला शोक सोडून द्यावा, असे येथे सुचवले आहे. आत्म्याचे अमरत्व जाणणे हाच दुःखावरचा खरा उपाय आहे.

जीवनात जेव्हा एखादी कठीण परिस्थिती येते किंवा प्रिय वस्तूचा विरह होतो, तेव्हा रडत न बसता 'परिवर्तन हा संसाराचा नियम आहे' हा विचार करून स्वतःला सावरणे आवश्यक आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यास निराश न होता, आत्मपरीक्षण करून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप समजावून सांगून त्याचा मोह आणि शोक दूर करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची गहनता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की सांख्य विचार हा इतका सूक्ष्म आहे की सामान्य मानवी बुद्धी तिथे पोहोचू शकत नाही. प्रकृती आणि पुरुष यांचा विवेक करणे हे केवळ तर्काचे काम नाही. ही स्थिती बुद्धीच्या पलीकडची आहे, तरीही श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे कठीण ज्ञान सोप्या भाषेत सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी कठीण समस्या येते आणि केवळ बुद्धीने मार्ग सापडत नाही, तेव्हा शांत राहून अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घेणे किंवा अंतर्मनाचा आवाज ऐकणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांख्य योगाची गहनता आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.