संस्कृत सुभाषित — शनिवार, 29 एप्रिल 2028

✍️

ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 55

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । सांडूनियां ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and that duty which is prescribed, by discarding the whims of the mind."

उचित Adjective

ucita

योग्य किंवा रास्त

appropriate or proper

विहित Adjective

vihita

शास्त्राने नेमून दिलेले

prescribed or ordained

मनोधर्म Noun

manodharma

मनाचे छंद किंवा स्वभाव

mental whims or inclinations

सांडूनियां Verb

sāṇḍūniyāṃ

त्याग करून किंवा सोडून

having abandoned or discarded

करीं Verb

karīṃ

कर किंवा आचरण कर

do or perform

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार नेमून दिलेले कर्तव्य आहे, तेच तू तुझ्या मनाचे छंद किंवा स्वैर विचार सोडून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. त्याऐवजी, परिस्थितीनुसार जे कर्म करणे 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' म्हणजे शास्त्रसंमत कर्तव्य आहे, तेच निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. केवळ स्वतःच्या मनाला वाटते म्हणून काहीही करण्यापेक्षा, कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यास करायचा कंटाळा आला असेल (हा त्याचा मनोधर्म झाला), तरीही त्याचे 'उचित' आणि 'विहित' कर्म अभ्यास करणे हेच आहे. अशा वेळी मनाचा कंटाळा सोडून अभ्यासाला बसणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की वैयक्तिक इच्छांपेक्षा कर्तव्याचे पालन करणे श्रेष्ठ आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा

✍️

ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 83

जो कर्मामाजीं अकर्म पाहे । आणि अकर्मींही कर्म आहे । ऐसा जो निवाडु जाणे तोचि होये । मनुष्यांतू ज्ञानी ॥

"One who perceives inaction in action and action in inaction is the truly wise among men."

कर्मामाजीं Noun

karmāmājīṃ

कर्मामध्ये

in action

अकर्म Noun

akarma

कर्मशून्यता / कर्माचा अभाव

inaction

पाहे Verb

pāhe

पाहतो

sees

निवाडु Noun

nivāḍu

निवाडा / फरक / सूक्ष्म भेद

distinction

ज्ञानी Adjective

jñānī

शहाणा / आत्मज्ञानी

wise / enlightened

💡 अर्थ

जो माणूस काम करत असतानाही आपण काही करत नाही (अहंकाररहित) असे समजतो आणि काहीही न करता शांत बसलेला असतानाही मनात कर्माचे विचार चालू असतात हे ओळखतो, तोच माणसांमध्ये खरा ज्ञानी आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा

✍️

ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 46

म्हणोनि उचितें कर्मे । तूं आचरे पां निभ्रमे । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थातें ॥

"Therefore, perform your rightful duties without any doubt; by doing so, one attains the supreme goal of life."

म्हणोनि Conjunction

Mhaṇoni

म्हणून

Therefore

उचितें Adjective

Ucitēṃ

योग्य किंवा विहित

Appropriate or prescribed

आचरे Verb

Ācarē

आचरण कर किंवा कर

Perform or practice

निभ्रमे Adverb

Nibhrame

संशय न धरता

Without any doubt

पुरुषार्थातें Noun

Puruṣārthātēṃ

जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय (मोक्ष)

The ultimate goal of life

💡 अर्थ

म्हणून तू मनात कोणताही संशय न ठेवता तुझी योग्य कर्तव्ये पार पाड. यामुळे तुला जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय (मोक्ष) प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली विहित कर्मे (स्वधर्म) कोणत्याही संभ्रमाशिवाय केली पाहिजेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा तेच कर्म त्याला बंधनातून मुक्त करून परम पुरुषार्थापर्यंत म्हणजेच मोक्षापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे शुद्ध भावनेने आचरण करणे श्रेष्ठ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा

🕉️संस्कृत सुभाषित

💡 अर्थ

💡 अर्थ

💡 अर्थ