🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विनाशाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याला क्रोधाचा विकार जडतो, तेव्हा त्याची स्मृती म्हणजे योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती नष्ट होते. स्मृती भ्रष्ट झाली की विवेकाचा (बुद्धीचा) प्रकाश मावळतो. ज्याप्रमाणे सूर्य अस्ताला गेल्यावर सृष्टीवर अंधार पसरतो आणि काहीही दिसत नाही, त्याप्रमाणे बुद्धीचा नाश झाल्यावर मनुष्याला स्वतःच्या हिताचा मार्ग दिसत नाही आणि तो अधोगतीला जातो.

दैनंदिन जीवनात रागाच्या भरात आपण अनेकदा चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादात रागामुळे आपण जुने चांगले संबंध विसरतो आणि अपशब्द बोलतो. यामुळे आपली बुद्धी काम करेनाशी होते. म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहून बुद्धी शाबूत ठेवणे आवश्यक आहे.

क्रोधाच्या आहारी गेल्यावर माणसाच्या बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माचे स्वरूप हे बंधनात्मक असू शकते, परंतु जर ते योग्य बुद्धीने केले तर ते बाधत नाही. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माच्या फळाची आशा सोडून आणि अहंकाराचा त्याग करून कर्मावर ताबा मिळवणे होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, तू कर्माच्या जाळ्यात न अडकता, कर्मालाच तुझे साधन बनवून त्यातून मुक्त हो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास आपण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन अनासक्त वृत्तीने कर्तव्य कसे करावे, हे या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.