🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, असा पुरुष इंद्रियांच्या द्वारे विषयांचा उपभोग घेतो, पण त्याला त्या विषयांची बाधा होत नाही. तो संसारात राहूनही संसारापासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे मासे किंवा इतर जलचर प्राणी पाण्यात सतत वावरत असूनही त्यांचे शरीर पाण्याने भिजत नाही, अगदी त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्या मोहात किंवा विकारात पडत नाही. त्याचे अंतःकरण सदैव शुद्ध आणि शांत राहते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुखसोयींचा वापर करतो, पण त्या गोष्टींचे व्यसन लागू न देणे म्हणजे अलिप्तता. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो कामापुरता वापरावा, त्यात तासनतास गुंतून स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना माऊली तो विषयांमध्ये राहूनही कसा अलिप्त असतो हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, या जगातील सर्व सजीवांची (भूतांची) उत्पत्ती आणि त्यांचे पोषण पावसावर अवलंबून आहे. पाऊस पडला तरच अन्न निर्माण होते आणि सजीव जगतात. परंतु, हा पाऊस पडण्यासाठी 'यज्ञ' होणे आवश्यक आहे. येथे यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून, निसर्गाप्रती केलेली कृतज्ञता, पर्यावरणाचे रक्षण आणि आपले विहित कर्म निस्वार्थपणे करणे होय. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांचे पालन करतो, तेव्हाच हे जीवनचक्र सुरळीत चालते.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते परत देणे म्हणजे यज्ञ होय. उदाहरणार्थ, जर आपण भरपूर झाडे लावली आणि पर्यावरणाचे रक्षण केले (यज्ञ), तरच वेळेवर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न-पाणी मिळेल.

ज्ञानेश्वर महाराज सजीव, पाऊस आणि कर्तव्य (यज्ञ) यांच्यातील परस्पर संबंध स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, परंतु कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे सुटावे, ही एक 'युक्ती' किंवा कला आहे. ज्याप्रमाणे शरीरात रुतलेला काटा काढण्यासाठी दुसऱ्या काट्याचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच (निःस्वार्थ कर्माने) कर्माचे फळ किंवा आसक्ती सोडता येते. ही युक्ती समजली की मनुष्य संसारात राहूनही मुक्त राहू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता कुटुंबाप्रती सेवा म्हणून केल्यास मनाला शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातून मुक्त होण्याची सोपी युक्ती स्पष्ट करत आहेत.