🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेतील कर्माच्या गहन सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही आपण कर्ता नाही या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि काहीही न करता बसलेला असतानाही मनात चाललेल्या विचारांचे (कर्म) भान ठेवतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आहे. हे कर्माचे गुपित किंवा मर्म ज्याला उमजले, तोच संसारातून मुक्त होतो आणि त्यालाच खरा 'पुरुष' किंवा ज्ञानी म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ निकालाची चिंता न करता अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होणे हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गुपिताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या मनात विषयांच्या भोगाची इच्छा (कामना) अंकुरित होत नाही आणि ज्याला 'मी'पणाचा (अहंकार) स्पर्शही होत नाही, तोच खरा योगी. अशा स्थितीत मन पूर्णपणे स्थिर होते. जेव्हा कामना आणि अहंकार नष्ट होतात, तेव्हा मनुष्य आपोआपच शांतीच्या मार्गावर चालू लागतो आणि त्याला परमानंदाची प्राप्ती होते. ही शांती बाह्य नसून ती अंतर्मनातील एक स्थिर अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम 'मी केले' असा गर्व न बाळगता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक ताण येत नाही आणि मन शांत राहते. उदाहरणार्थ, निस्वार्थ भावनेने केलेली मदत अधिक आनंद देते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनमुक्त पुरुषाच्या अंतःकरणातील स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये मिळणारे सुख हे केवळ आभासी असते. ज्याप्रमाणे विषारी फळ दिसायला आकर्षक असते पण खाल्ल्यावर प्राणघातक ठरते, तसेच विषयसुख सुरुवातीला गोड वाटले तरी ते अंतिमतः दुःखालाच जन्म देते. हे विषय म्हणजे सर्व संकटांचे माहेरघर आहेत. जो मनुष्य या क्षणभंगुर सुखाच्या मागे लागतो, तो स्वतःला दुःखाच्या खाईत लोटतो. म्हणून विवेकी पुरुषाने या विषयांचा पूर्णपणे त्याग करणेच हिताचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जंक फूड, सोशल मीडिया किंवा इतर व्यसनांच्या आहारी जातो. हे क्षणिक आनंद देतात पण आरोग्यासाठी आणि मानसिक शांततेसाठी घातक असतात. या ओवीचा वापर करून आपण स्वतःला अशा तात्पुरत्या सुखांपासून दूर ठेवून दीर्घकालीन ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकतो.

इंद्रिय सुखांच्या क्षणभंगुरतेचे आणि त्यांच्यापासून होणाऱ्या त्रासाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.