🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.