🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाच्या अवताराचे गुपित उलगडून सांगतात. परमात्मा हा 'अज' म्हणजे ज्याला जन्म नाही आणि 'अव्यय' म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही असा आहे. तो सर्व प्राणिमात्रांचा ईश्वर आहे. तरीही, जेव्हा तो मानवी रूपात प्रकट होतो, तेव्हा तो आपल्या त्रिगुणात्मक मायेचा (प्रकृतीचा) स्वीकार करतो. सामान्य माणसाचा जन्म हा कर्माच्या बंधनामुळे होतो, परंतु ईश्वराचा अवतार हा केवळ त्याच्या इच्छेने आणि जगाच्या कल्याणासाठी असतो. तो मायेला आपल्या ताब्यात ठेवून कार्य करतो, मायेच्या आहारी जात नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात संकटे आली तरी आपल्यातील आत्मशक्ती कधीही नष्ट होत नाही हे लक्षात ठेवावे. उदाहरण: जसा सूर्य ढगांमागे लपला तरी त्याचे अस्तित्व संपत नाही, तसेच कठीण काळातही आपली आंतरिक शक्ती जागृत ठेवून कार्य करत राहावे.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे स्वरूप आणि अविनाशी असूनही ते कसे प्रकट होतात, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही स्वतःला अकर्ता मानतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही) आणि जो कर्म न करताही मनात कर्माचे विचार घोळवत असतो, या दोन्हीतील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे बंधन उरत नाही, हेच 'डोळसपणे' पाहणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांच्या मागे न लागता विषयाच्या आनंदासाठी वाचणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.