🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा कंटाळा करून किंवा घाबरून ते सोडून देऊ नये. कर्म करणे हा मानवाचा स्वभाव आणि धर्म आहे. अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीमध्ये (वासना) असते. जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी म्हणून अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्तव्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.