🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोपर्यंत मनातील वासना आणि फळाची आशा जिवंत आहे, तोपर्यंत माणूस कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ शरीर निष्क्रिय ठेवल्याने अंतःकरण शुद्ध होत नाही. खऱ्या नैष्कर्म्यासाठी आत्मज्ञान आणि फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करणे सोडून दिले, तर त्याला यश मिळणार नाही. त्याऐवजी, त्याने निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे प्रगती नव्हे.

अर्जुनाला कर्माचा त्याग आणि कर्मयोग यातील सूक्ष्म फरक सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोग आणि संन्यास यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एकाच व्यक्तीला वेगवेगळ्या नात्यांनी (उदा. मित्र किंवा नातेवाईक) ओळखले जाते, परंतु ती व्यक्ती बदलत नाही, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य आणि स्वरूप एकच आहे. अज्ञानी लोक त्यांना वेगळे मानतात, परंतु आत्मज्ञानी व्यक्तीला त्यातील एकत्व समजते. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फलाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही एकाच परब्रह्माची प्राप्ती करून देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपले काम आणि आपली आध्यात्मिक मूल्ये वेगळी ठेवू नयेत. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे' या पवित्र हेतूने केल्यास, ते कर्म आणि योग दोन्ही ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच कसे आहेत, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे आणि तो इंद्रियांच्या माध्यमातून प्रकट होतो. जोपर्यंत इंद्रिये मोकाट असतात, तोपर्यंत मनुष्य चुकीच्या मार्गाला लागतो. म्हणून साधकाने किंवा कर्मयोग्याने सर्वात आधी आपल्या ज्ञानेंद्रियांवर आणि कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे, कारण इंद्रिये ताब्यात आली की मन आणि बुद्धी स्थिर व्हायला मदत होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला रागाच्या भरात कोणाला तरी वाईट बोलावेसे वाटते, तेव्हा आपल्या जिभेवर (इंद्रियावर) ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

काम (वासना) हा ज्ञानाचा नाश करणारा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करत आहेत.