🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभीच्या प्रसंगाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण (ऋषीकेश) यांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली. अर्जुनाने (धनंजय) आपला देवदत्त शंख वाजवला. तसेच, अफाट शक्ती असलेल्या भीमसेनाने आपला पौण्ड्र नावाचा महाशंख फुंकला. हे शंखनाद पांडवांच्या विजयाचा आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचा जयघोष होते. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी युद्धाच्या गांभीर्याचे आणि पांडवांच्या आत्मविश्वासाचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कार्याची किंवा ध्येयाची सुरुवात करतो, तेव्हा पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि तयारीने केली पाहिजे, जसे पांडवांनी शंखनाद करून आपली सिद्धता दर्शवली. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करताना मनाचा ठाम निश्चय करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवंतांच्या अवताराचे मुख्य उद्देश स्पष्ट करतात. जेव्हा समाजात अधर्म वाढतो, तेव्हा ईश्वरी शक्ती सगुण रूपात प्रकट होते. याचे पहिले कारण म्हणजे 'साधूंचा कैवार' म्हणजेच सज्जन आणि सात्त्विक लोकांचे रक्षण करणे. दुसरे कारण म्हणजे 'दुर्जनांचा संहार' म्हणजेच वाईट प्रवृत्तींचा नाश करणे. या दोन्ही क्रियांमधून 'धर्माचे पाळणे' म्हणजेच नैतिक मूल्यांची पुनर्स्थापना होते. ही प्रक्रिया केवळ एकदाच घडत नाही, तर काळाच्या गरजेनुसार प्रत्येक युगात (युगायुगी) परमात्मा अवतार धारण करतो.

दैनंदिन जीवनात आपण नेहमी सत्याची आणि चांगल्या माणसांची बाजू घेतली पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर आपल्या समोर कोणावर अन्याय होत असेल, तर गप्प न बसता त्याला मदत करणे हाच खरा धर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या अवताराचे प्रयोजन आणि कार्य सांगत आहेत.