🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा कंटाळा न करता किंवा ते ओझे न मानता, आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि योग्य कर्म प्रेमाने (सप्रेम) केले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट आपल्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्षाप्रत घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्म कौशल्याने करणे हाच खरा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने केल्यास त्यांना यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा योग्य कर्म करणे कसे श्रेष्ठ आहे, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील पांडव आणि कौरव या दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. 'कळांतकाळ' म्हणजे युगाचा अंत किंवा प्रलयकाळ. जेव्हा प्रलय येतो, तेव्हा समुद्र आपल्या मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही गिळंकृत करतो. तसेच, ही दोन्ही सैन्ये एकमेकांसमोर उभी ठाकली असताना त्यांचा विस्तार आणि त्यातील आवेश पाहून असे वाटते की जणू दोन महासागर एकमेकांवर आदळणार आहेत किंवा महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण आकाशच खाली कोसळले आहे. हे वर्णन युद्धाच्या भीषणतेची आणि त्या प्रसंगाच्या गांभीर्याची पूर्वकल्पना देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात दोन मोठ्या समस्या किंवा आव्हाने एकाच वेळी समोर येतात, तेव्हा घाबरून न जाता त्यांच्या भव्यतेचा स्वीकार करून धैर्याने सामोरे जावे. उदाहरण: परीक्षेचा ताण आणि घरगुती जबाबदाऱ्या या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आल्यावर डगमगून न जाता नियोजन करणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जमलेल्या दोन्ही अफाट सैन्यांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मज्ञान ही अशी एक अवस्था आहे जी मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही द्वैतावर आधारित असते, तर आत्मज्ञान हे अद्वैत असते, म्हणून तिथे बुद्धीचा प्रवेश होऊ शकत नाही. तसेच, जिथे अविद्या (अज्ञान) मुळासकट नष्ट झालेली असते, तिथेच खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश असतो. हे ज्ञान मिळवणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख होणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने आणि तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो, पण मनाची खरी शांती मिळवण्यासाठी कधीकधी विचारांच्या पलीकडे जाऊन शांत बसावे लागते. उदाहरणार्थ: जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा केवळ विचार करण्यापेक्षा ध्यान (Meditation) केल्याने आपल्याला अंतर्मनातील शांततेचा अनुभव येतो, जे आत्मज्ञानाकडे जाणारे एक पाऊल आहे.

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मज्ञान म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.