🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे थांबवता येत नाही, कारण शरीर आणि प्रकृतीचे धर्म त्याला कर्मात प्रवृत्त करतात. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल याची हाव किंवा आसक्ती सोडून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात, परंतु माऊली सांगतात की ते एकाच ध्येयाची दोन साधने आहेत. ज्याप्रमाणे एखादे कार्य पूर्ण करण्यासाठी दोन्ही हात एकत्र काम करतात, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संन्यास आणि योग हे एकमेकांना पूरक आहेत. संन्यासात फळाचा त्याग असतो, तर योगात कर्माद्वारे ईश्वराची भक्ती असते. शेवटी दोन्हीचा परिणाम एकच असतो.

दैनंदिन जीवनात विचार आणि कृती यांचा समन्वय असावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी फक्त 'अभ्यास करावा' हा विचार (ज्ञान) असून चालत नाही, तर प्रत्यक्ष 'अभ्यास करणे' (कृती) ही तितकीच आवश्यक आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी माऊलींनी दिलेले उदाहरण.