🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. बाह्यतः ते भिन्न वाटले तरी त्यांचे आध्यात्मिक फळ एकच आहे. ज्यांना यातील मर्म समजत नाही किंवा ज्यांची समज मर्यादित आहे, त्यांनाच हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात. ज्ञानी पुरुष या दोन्हीमधील एकत्व जाणतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालासाठी न वाचता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकत्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) विलक्षण अवस्थेचे वर्णन करतात. अज्ञानरूपी रात्रीत सर्व प्राणी झोपलेले असतात, म्हणजे त्यांना स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान नसते; पण योगी तिथे पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, ज्या ऐहिक प्रपंचात आणि विषयांमध्ये सर्व जीव आसक्तीने जागे असतात, तो प्रपंच योग्यासाठी रात्रीसारखा शून्य किंवा स्वप्नवत असतो. ज्ञानी माणसाची दृष्टी सामान्य माणसाच्या अगदी उलट असते.

जेव्हा सर्व लोक अफवा, नकारात्मकता किंवा तात्पुरत्या सुखांच्या मागे धावत असतात, तेव्हा आपण शांत राहून आपल्या ध्येयावर आणि नैतिक मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे आचरण करणे होय. उदाहरण: सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीसाठी अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्ञानी आणि अज्ञानी व्यक्तींच्या दृष्टिकोनातील फरक स्पष्ट करण्यासाठी ही ओवी आली आहे.